Przyczyny trudności i niepowodzeń szkolnych uczniów.


Lata nauki szkolnej odgrywają ogromną rolę w procesie wychowania najmłodszej generacji. Z chwilą rozpoczęcia nauki szkolnej dziecko wkracza w specyficzny okres rozwojowy, w którym w jego życiu dominuje jeden rodzaj działalności, a mianowicie zorganizowane uczenie się. Nauka szkolna traktowana jest obecnie nie tylko jako proces zdobywania wiedzy, jest procesem, w którym kształtuje się osobowość każdej jednostki. Za najgroźniejsze uważa się konsekwencje niepowodzeń dydaktycznych dla kształtujących się postaw młodzieży, dla jej osobowości. Niepowodzenia te rzutują niejednokrotnie na działalności człowieka w późniejszych okresach życia.

Powodzenie lub niepowodzenie w nauce staje się istotnym czynnikiem psychicznego rozwoju dziecka. Oprócz wpływu na rozwój umysłowy uczenie się w szkole ma duże znaczenie dla emocjonalnego i społeczno – moralnego jego rozwoju. Powodzenie w nauce szkolnej jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania każdej jednostki w społeczeństwie. Niepowodzenia szkolne nabierają więc coraz szerszego znaczenia, a przeciwdziałanie temu zjawisku i zwalczanie go staje się jednym z ważniejszych problemów.

Powszechnie uważa się, że niepowodzenia szkolne dotyczą głównie dzieci o obniżonej zdolności uczenia się, dzieci z niskim ilorazem inteligencji, opóźnione w rozwoju, ociężałe umysłowo. Niepowodzenia tego rodzaju mogą mieć dzieci z defektami narządów zmysłów (wzroku, słuchu, mowy) oraz dzieci chore, wyniszczone fizycznie.

Złe wyniki w nauce mogą mieć także dzieci, które mają nieodpowiednie warunki życia, wychowują się w rodzinie nie zapewniającej im warunków do intelektualnego rozwoju i nauki, stwarzającej atmosferę nieustannego napięcia i konfliktów. Jest jednak wiele dzieci zdolnych, obdarzonych doskonałą pamięcią, dzieci mających wiele różnorodnych zainteresowań, ciekawych świata, u których występują jednak niepowodzenia szkolne. Trudności w nauce mogą u nich występować w początkowym okresie pobytu w szkole, mogą się pojawić po pewnym czasie – najczęściej w wieku dojrzewania. Mogą wreszcie towarzyszyć dziecku przez cały okres nauki.

Jakie są przyczyny niepowodzeń tego rodzaju? W czym one tkwią?

Zwykle trudności szkolne wywołane są wieloma różnymi przyczynami lub złożonym i trudnym do uchwycenia związkiem kilku przyczyn.



1. Pojecie trudności i niepowodzeń szkolnych.


Rozpatrując powodzenia i niepowodzenia szkolne mamy do czynienia z dwoma krańcami tego samego procesu, bowiem – kiedy kończy się powodzenie zaczyna się niepowodzenie i odwrotnie.

Zakres znaczeniowy trudności w nauce jest węższy niż niepowodzeń i oznacza przejściową (okresową) niemożność (trudność) w opanowaniu określonych partii materiału z różnych przedmiotów. Trudność ta nie zlikwidowana w odpowiednim czasie może mieć charakter trwały i prowadzić do niepowodzeń szkolnych. Niepowodzenia szkolne są bezpośrednim wynikiem trudności w nauce, których wielu uczniów doświadcza w czasie swego pobytu w szkole.

2. Przyczyny trudności i niepowodzeń szkolnych.


Nauczanie szkolne jest jednym z najbardziej skomplikowanych rodzajów ludzkiej działalności, w której uczestniczą na określonych warunkach uczeń i nauczyciel. Różnorodne i skomplikowane są również przyczyny niepowodzenia szkolnego uczniów.

Należą do nich takie czynniki, jak niechętny stosunek do nauki, nieodpowiednie zachowanie się w szkole, lenistwo, itp., tzn. czynniki względnie zależne od dzieci i młodzieży, albo też zła atmosfera wychowawcza w rodzinie, długotrwała choroba, różnorakie niedostatki w dydaktyczno – wychowawczej pracy szkoły, a więc czynniki od uczniów względnie niezależne.

Główne przyczyny niepowodzeń szkolnych upatruje się w czynnikach społeczno – ekonomicznych, czynnikach biopsychicznych i pedagogicznych, a wśród nich dydaktycznych.

Termin „ społeczno – ekonomiczne przyczyny niepowodzeń szkolnych uczniów” obejmuje „ całokształt tych względnie trwałych warunków materialnych, społecznych i kulturalnych, które powodują niekorzystną sytuację życiową dzieci i młodzieży, zarówno w środowisku rodzinnym jak i pozaszkolnym”.

O warunkach materialnych decydują: dochody rodziców lub opiekunów ucznia, mieszkanie rodziny, zaopatrzenie dzieci i młodzieży w odzież, obuwie, przedmioty niezbędne do nauki, sposób odżywiania, jak również ich udział w pracach domowych i zarobkowych dorosłych członków rodziny.

Sytuację społeczną dzieci i młodzieży wyznaczają z kolei takie czynniki jak: wykształcenie i zawód rodziców lub opiekunów ucznia, jego pozycja w rodzinie oraz środowisku pozaszkolnym i szkolnym, a także udział w pracach pozaszkolnych organizacji dziecięcych i młodzieżowych, itp.

Kulturalne warunki życia uczniów w środowisku rodzinnym i pozaszkolnym uzależnione są od poziomu potrzeb kulturalnych rodziców i rówieśników oraz możliwości ich zaspokojenia, poziomu życia umysłowego rodziny, kultury ogólnej i językowej, życia towarzyskiego, autorytetu intelektualnego i moralnego osób z bezpośredniego otoczenia uczniów, dostępu do środków służących upowszechnianiu kultury, poziomu opieki intelektualnej i moralnej nad dziećmi i młodzieżą ze strony rodziców lub wychowawców.

Sytuacja materialna rodziny zależy przede wszystkim od tego, jaka część dochodu miesięcznego rodziny przypada na poszczególnego jej członka. Niezależnie od wysokości tego dochodu rodzice powinni uwzględniać w wydatkach podstawowe potrzeby dziecka i zapewnić mu prawidłowe warunki rozwoju. Przede wszystkim uczeń musi posiadać wszystkie te przedmioty, które są mu potrzebne do wypełniania obowiązków szkolnych.

Bardzo ważnym czynnikiem sytuacji rodzinnej jest wielkość mieszkania. Własne miejsce do pracy jest podstawowym warunkiem wdrożenia się dziecka do systematycznego odrabiania zadań domowych i rozwijania zainteresowań. Dobrze zorganizowane własne miejsce do pracy pomaga wytworzyć przyzwyczajenia sprzyjające skupieniu się, które ułatwia uczenie się.

Zorganizowanie dziecku stałego miejsca do pracy w domu powinno być – podobnie jak zakupienie przyborów szkolnych – jednym z podstawowych obowiązków rodziny w stosunku do dziecka rozpoczynającego naukę w szkole.

Poziom kulturalny rodziny ma bardzo duże znaczenie dla rozwoju umysłowego i postępów szkolnych dziecka. Rodzina o wyższym poziomie kulturalnym lepiej przygotowuje dziecko do szkoły, zarówno pod względem rozwoju jego sprawności intelektualnych jak i nawyków obcowania z dobrami kultury, daje także dziecku lepsze warunki do spełniania obowiązków szkolnych i wyrabia w nim te cechy, które pozwalają mu łatwiej przystosować się do środowiska szkolnego.

Duże znaczenie dla wyników nauki szkolnej dziecka ma pozycja społeczna rodziców, wyznaczona ich pozycją zawodową. Od tego bowiem zależy rodzaj szerszych kontaktów towarzyskich rodziny, a więc i zasięg kontaktów dziecka.

Ważnym czynnikiem determinującym standard życiowy rodziny jest wykształcenie i poziom kulturalny matki, która przeważnie zajmuje się dzieckiem więcej niż ojciec.

Niekorzystna bywa także sytuacja, gdy rodzice mają wygórowane aspiracje co do wykształcenia swych dzieci, przywiązują nadmierną wagę do ocen szkolnych i wymagają od dziecka postępów w nauce przekraczających jego aktualne możliwości.

Dziecko nadmiernie krytykowane lub zachęcane do przodowania, wbrew swoim możliwościom, łatwo traci wiarę w siebie i chęć do nauki. W sytuacjach trudnych zamiast atakować przeszkody, zaczyna koncentrować się na zagrożeniu związanym z tymi sytuacjami. W efekcie jego działanie staje się lękliwe i niezdecydowane, mniej sprawne. Narasta skłonność do ucieczki przed trudnościami, aby nie przeżywać związanego z nim lęku i zagrożenia pozytywnej samooceny. Ucieczki takie nie likwidują trudności lecz je zwiększają. Ich rezultatem są najczęściej nerwice uczniowskie.

Ogromne znaczenie rozwijające i kształcące dla dzieci w wieku szkolnym ma korzystanie z przedmiotów użytku kulturalnego. Braki kultury językowej środowiska rodzinnego odbijają się bardzo niekorzystnie na pracy szkolnej dziecka. Mówiąc na co dzień innym językiem niż język używany w szkole, ma ono duże trudności w formułowaniu wypowiedzi nawet wtedy, gdy dysponuje odpowiednią wiedzą czy doświadczeniem.

W rozwoju psychicznym dziecka i wyrobieniu w nim odpowiednich postaw wobec nauki szkolnej najważniejszą rolę odgrywają – obok warunków kulturalnych – te czynniki sytuacji rodzinnej, które decydują o atmosferze wychowawczej i sytuacji społecznej dziecka w rodzinie.

Najważniejszym warunkiem prawidłowych stosunków w rodzinie jest to, czy dziecko ma oboje rodziców, czy też nie, oraz czy wychowuje się we własnej rodzinie czy też w rodzinie zastępczej.

Pewne znaczenie dla kształtowania postępów szkolnych dziecka może mieć również jego pozycja wśród rodzeństwa.

Dla rozwoju dziecka duże znaczenie ma opieka matki. Brak opieki matki dezorganizuje przede wszystkim życie uczuciowe dziecka.

Atmosfera wychowawcza w rodzinie wywiera największy wpływ na rozwój jego osobowości, jego postaw wobec różnych przyswajanych w szkole treści, stosunek do pracy i do samego siebie oraz do całego otaczającego świata. Ma też duży wpływ na postępy dziecka w nauce.

Mówiąc o biopsychicznych przyczynach niepowodzeń szkolnych mamy na myśli zarówno zadatki wrodzone, np. anatomiczną strukturę mózgu, jak i warunki sprzyjające lub hamujące prawidłowy rozwój tych zadatków.

Wśród różnych czynników biopsychicznych, determinujących postępy uczniów w nauce niemałą rolę odgrywają: temperament, cechy charakteru, niesprawne lub wadliwe funkcjonowanie narządów zmysłowych (wzroku, słuchu), niestałość emocjonalna, zły stan zdrowia oraz zaburzenia procesów poznawczych.

Cechy temperamentu – podobnie jak warunki środowiskowe oraz inteligencja – stanowią jeden z ważniejszych czynników decydujących o powodzeniu i niepowodzeniu uczniów w szkole.

Źródłem braku postępów w nauce są również zaburzenia w funkcjonowaniu układu nerwowego u dziecka. Jedną z ważniejszych form zaburzenia procesów nerwowych u dzieci jest niestałość emocjonalna, a więc stan, w którym jednostka reaguje nieproporcjonalnie silnie do podniety oraz wykazuje nieopanowanie emocjonalne, brak cierpliwości i wytrwałości w pracy oraz niezdolność skupiania uwagi.

Kolejną przyczyną biopsychiczną niepowodzenia uczniów w nauce szkolnej są wady narządów zmysłowych, a przede wszystkim wzroku i słuchu. Wady tych narządów, nie dostrzeżone w porę zwłaszcza u uczniów najmłodszych, utrudniają im normalną naukę w szkole.

Niezaprzeczalny wpływ na wyniki nauczania wywiera także stan zdrowia dzieci i młodzieży. Zły stan zdrowia i częste choroby zwiększają podatność na zmęczenie, utrudniają skupienie się i długotrwały wysiłek, osłabiają układ nerwowy i w następstwie obniżają wydajność pracy umysłowej. Częste lub długotrwałe choroby powodują absencję w szkole, w wyniku czego powstają luki w wiadomościach, które nie usunięte dość wcześnie z zakresu jednego przedmiotu nauczania powodują trudności w zrozumieniu nowego materiału, wskutek czego braki narastają coraz bardziej, zniechęcając dziecko do pracy szkolnej i zwiększając jego niepowodzenie w nauce.

Istotną przyczynę niepowodzeń szkolnych stanowią wreszcie różne zaburzenia i braki w funkcjonowaniu procesów poznawczych u uczniów. Do najbardziej typowych zalicza się zazwyczaj: brak motywów uczenia się, powolne tempo myślenia, skłonność do powierzchownego uogólniania, niestałość uwagi, szybkie męczenie się wykonywaną pracą umysłową. Zaburzenia te hamują postępy dzieci i młodzieży w nauce i mogą stanowić dalsze źródło niepowodzeń szkolnych.

Czynniki te występują przeważnie łącznie i w wielu przypadkach tworzą wspólny łańcuch przyczynowo - skutkowy.

Według opinii większości współczesnych pedagogów, czynnikiem decydującym o szkolnych losach uczniów jest praca dydaktyczno – wychowawcza, świadomy i celowy wysiłek pedagogiczny.

Czynniki dydaktyczne są niezwykle złożone, podobnie jak inne czynniki powodujące niepowodzenia szkolne. Do kompleksu tych właśnie czynników należą: treść, formy, metody i środki nauczania, system zasad dydaktycznych respektowany przez nauczycieli, różne sposoby aktywizowania uczniów na lekcji oraz w czasie zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych, poziom zawodowych kwalifikacji nauczyciela, ich pozycja społeczna, itd.

Jedną z podstawowych przyczyn dydaktycznych zjawiska niepowodzeń szkolnych jest niewątpliwie nazbyt sztywny, uniformistyczny system nauczania. System ten utrudnia indywidualizowanie pracy dydaktyczno – wychowawczej, w wielu przypadkach uniemożliwia łączenie nauki szkolnej z życiem i społecznie uwarunkowanymi potrzebami dzieci i młodzieży.

Nieprzystosowanie treści nauczania do potrzeb życia i społecznie uwarunkowanych zainteresowań dzieci i młodzieży oraz zbyt wygórowane wymagania programowe uważa się za jedne z ważniejszych przyczyn ich niepowodzenia w nauce szkolnej.

Wyniki procesu nauczania zależą jednak w najważniejszym stopniu od nauczyciela, metod i narzędzi jego pracy. Nauczyciel odgrywa kierowniczą rolę w kształtowaniu postępów szkolnych dziecka, gdyż od jego pracy zależy konkretna organizacja procesu uczenia się.

Osobowość nauczyciela, jego upodobania, sposób postępowania w klasie, stosunek do uczniów i do swej pracy, charakter, a także powierzchowność wywierają znaczny wpływ na stosunek dzieci do przedmiotu, którego dany nauczyciel uczy. Stosunek uczuciowy ucznia do nauczyciela przenosi się na całą sytuację związaną z osobą danego nauczyciela, a niekiedy także na całą szkołę. Stosunki wzajemne między nauczycielem a uczniem mają bardzo duże znaczenie dla wyników nauczania.

Postawa nauczyciela w stosunku do ucznia przejawia się w jego zachowaniu w klasie i wywołuje odpowiednie reakcje psychiczne uczniów, które mniej lub bardziej sprzyjają uczeniu się.

Osobowość i postawa nauczyciela wobec uczniów największą rolę odgrywa w pierwszych latach nauki szkolnej, gdy w psychice dziecka dominuje jeszcze uczuciowość i subiektywność myślenia, a nie ukształtowały się jeszcze specyficzne poznawcze motywy uczenia się.

Różne jest stanowisko badaczy (W. Okonia, Cz. Kupisiewicza, J. Konopnickiego) co do dominacji przyczyn niepowodzeń szkolnych uczniów.

Jednak powstawanie niepowodzeń w nauce powodują zespoły bardzo wielu przyczyn, które prawie nigdy nie występują pojedynczo.



3. Rodzaje i etapy narastania niepowodzeń szkolnych.


W początkowej fazie niepowodzeń szkolnych pojawiają się pierwsze, niedostrzegane jeszcze przez nikogo, braki w wiadomościach. Nie wiedzą o nich nauczyciele, mogą nie wiedzieć rodzice i nie zdaje sobie z nich sprawy sam uczeń. Pojawiają się wówczas pierwsze symptomy niezadowolenia ze szkoły. Są one najczęściej wynikiem tego, że dziecko nie rozumie czegoś na lekcji, nie może nadążyć za jego tokiem i pierwszy raz w życiu stwierdza, że inni są lepsi. Nie musi się to zawsze ujawniać w braku odpowiedzi lub udzieleniu niewłaściwej odpowiedzi na pytanie nauczycieli. Dziecko może być w opinii nauczyciela, a także swoich kolegów, uczniem dobrym, a jednak samo czuje, że coś „nie jest w porządku”.

Druga faza niepowodzenia w nauce to już zaawansowane braki w wiadomościach, chociaż dziecko wciąż jeszcze może uchodzić za dobrego ucznia. Wiemy, że im dziecko jest „grzeczniejsze” i „spokojniejsze”, tym dłużej może uchodzić za „dobre”. Braków na tym etapie rozwoju niepowodzenia jest już tak dużo, że nawet przy najlepszej woli dziecko nie może korzystać w normalny sposób z nauki szkolnej. Ucieka się więc do różnych sposobów oszustwa, z których najważniejszym i najbardziej symptomatycznym jest odpisywanie zadań domowych.

Trzecia faza charakteryzuje się sporadycznym występowaniem ocen niedostatecznych. Na tym etapie rozwoju niepowodzenia w nauce wszyscy dostrzegają, że z danym uczniem „nie jest najlepiej”. Tu najczęściej rozpoczynają się pierwsze oficjalne próby walki z niepowodzeniem szkolnym. Ponieważ próby te nie zawsze zresztą występują, albo też ich forma nie jest właściwa, niepowodzenie pogłębia się.

Czwarta, ostatnia faza niepowodzenia szkolnego to drugoroczność, a więc oficjalne stwierdzenie niepowodzenia ucznia w nauce. W odniesieniu do znacznej ilości drugorocznych pozostawienie ucznia w tej samej klasie jest początkiem jego wykolejenia się, a w każdym przypadku jest to wyraźne zachwianie równowagi życiowej dziecka.












Literatura:

1. J. Konopnicki „Powodzenia i niepowodzenia szkolne” Warszawa 1966r. PZWS

2. Cz. Kupisiewicz „Podstawy dydaktyki ogólnej” Warszawa 1980r. PWN

3. Cz. Kupisiewicz „Niepowodzenia dydaktyczne. Przyczyny oraz niektóre środki zaradcze” Warszawa 1965r. PWN

4. W. Okoń „Zarys dydaktyki ogólnej” Warszawa 1968r. PZWS

5. G. Pańtak „Trudności w nauce jako podstawowa przyczyna niepowodzeń szkolnych”.

Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze 1991r. nr 2

6. M. Tyszkowa „Czynniki determinujące pracę szkolną dziecka” Warszawa 1964r. PWN



Opracowała:

Beata Korecka

nauczycielka nauczania zintegrowanego

SP w Szczepańcowej